Հայաստանի Հանրապետության տարածքի նկատմամբ Ադրբեջանի իշխանությունների եւ հանրության պահանջները վաղուց դադարել են որեւէ մեկին զարմացնել։ Ադրբեջանը չի թաքցնում, որ ժխտում է հայ ժողովրդի անկախ պետականության իրավունքը: Նույնիսկ այն հայ գիտակները, ովքեր խաղաղ համակեցության արմատներ էին փնտրում Լեռնային Ղարաբաղի կարգավորման շրջանակներում, կարճատեւ «խաղաղ» դադարից հետո հասկացան, որ հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում իրավիճակը շատ ավելի բարդ է։
Ադրբեջանի իշխանությունների եւ հանրության հետ շարունակվող բանավեճերում արագորեն ի հայտ եկան այլ դրդապատճառներ։ Ավելի ճիշտ՝ դրանք շատերի համար ավելի հստակ դարձան։ Պարզվեց, որ ադրբեջանցիները հավակնում են ոչ միայն հողերին, այլեւ տարածության եւ ժամանակի մեջ Հայաստանի ու հայերի հետ կապված ամեն ինչին։ Շատերը դեռեւս չեն հավատում, որ դա հնարավոր է. չէ՞ որ քսանմեկերորդ դարն է, արհեստական բանականություն, այս մեկը, այն մեկը…
Խորհրդային Ադրբեջանի հասարակական-քաղաքական կյանքին ծանոթների համար սա նորություն չէ։ Առօրյա կյանքից դուրս, հայկական պատմությունն ու մշակույթը արգելված էին այնտեղ 1960-ականների վերջերից։ Բոլորից ակնկալվում էր ապրել հետեւյալ սկզբունքով՝ Ադրբեջանում եղած ամեն ինչը ադրբեջանական է։ Այս իրավիճակին մարտահրավեր նետելու փորձ անող յուրաքանչյուր ոք արագորեն վտարվում էր այս խորհրդային հանրապետությունից։ Ներսում ստեղծված պայմանները դժվար էին նման պետական քաղաքականության կայուն եւ արդյունավետ իրականացման համար:
Մի երկրում, որտեղ 9-րդ դարից մինչեւ 21-րդ դար քարի վրա փորագրված հայերեն արձանագրությունների թիվը գերազանցում է Ադրբեջանում այժմ ապրող մարդկանց թվից, հասարակական կյանքում ընդունված այս սկզբունքը լիովին անվնաս չէր։ Եվ, առաջին հերթին, այն թունավորում էր հենց իրենց՝ ադրբեջանցիների գիտակցությունը, որոնցից շատերը մեծացել են՝ քայլելով բազմաթիվ հայկական տապանաքարերի կողքով։
Ադրբեջանի նախագահը տեսախցիկի առջեւ բացահայտ հայտարարում է, որ այս բոլոր հայկական արձանագրություններն արվել են ավելի ուշ եւ պետք է ջնջվեն։ Սակայն նման մտադրություններն ավելի մեծ վնաս են հասցնում հենց ադրբեջանական բնակչության գիտակցությանը, որը բախվում է իշխանությունների բացահայտ ստերին։ Յուրաքանչյուր տեղացի բնակիչ գիտի, թե երբ եւ երբվանից են հայերն ապրել ներկայիս Ադրբեջանի տարածքներում։ Եվ միայն լիովին անտեղյակները կարող էին հավատալ, որ «այստեղ վերաբնակեցված հայերն ընդամենը երկու հարյուր տարի առաջ» կարող էին լցնել այս երկիրը իրենց թվագրված միջնադարյան արձանագրություններով՝ Ղազախից մինչեւ Բաքու եւ Զանգելանից մինչեւ Դերբենտի մատույցները։
Հետեւաբար՝ պետության ղեկավարի նման հրապարակային սուտը կարող է միայն խորացնել մարդկային հոգում մեկ զգացողություն՝ հայ ժողովրդի նկատմամբ վերաբերմունքի համար անխուսափելի հատուցման զգացումը։ Նրանք դա մեկ անգամ ականատես են եղել Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Այս զգացումը մինչ օրս հետապնդում է հենց Ադրբեջանի նախագահին, ով անվերջ կրկնում է «ռեւանշիստներ» բառը։
Ակնհայտ է, որ ադրբեջանցիների քաղաքական վարքագիծը մեկուսացված չէ։ Եթե նայենք Խորհրդային Միության վերելքի ու փլուզման ընթացքում առաջացած եւ անկախ պետականություն ձեռք բերած ժողովուրդների քաղաքական վարքագծին, կարող ենք տեսնել վերը նշվածի հիանալի օրինակներ։ Պատմական եւ մշակութային հարցերի շուրջ վեճերը գնալով ավելի ու ավելի բարձրագոչ են դառնում հետխորհրդային Կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդների շրջանում։ Սլավոնական ժողովուրդների շրջանում իրավիճակն ավելի լավը չէ։ Թե ինչպես են նման բանավեճերը տարածվում քաղաքական հարաբերությունների վրա, ավելորդ է բացատրել։
Շատ ժողովուրդներ նույնիսկ չեն գիտակցում, թե ինչու են ընկել նման ագրեսիվ վիճակի մեջ՝ մերժելով մյուս ժողովուրդների հավասար իրավունքներ ունենալու հնարավորությունը։ Նրանք դա չեն գիտակցում, բայց խորապես զգում են իրենց գոյության հոգեւոր դատարկությունը։ Սա ժողովրդի գոյության իմաստի կորստյան է հանգեցնում։ Այստեղից էլ՝ նրանց ագրեսիան ամբողջ աշխարհի նկատմամբ։ Եվ ինչպես մի դասական է ասել, մնում է այն զգացողությունը, որ այս մարդկանց ամբողջ կյանքը նվիրված է իրենց ոչնչության համար աշխարհից վրեժ լուծելուն։
Այս զգացողությունն, իհարկե, կեղծ է։ Բոլորը կարող են ստեղծագործականություն ցուցաբերել եւ իմաստ գտնել իրենց գոյության մեջ որպես առանձին, երիտասարդ ժողովուրդ։ Եվ սա վերաբերում է շատ ժողովուրդների, ոչ միայն նորերին։ Պատմությունն ու մշակույթը պետք է ստեղծվեն հիմա՝ մի կողմ դնելով այն հիմար պատկերացումը, թե էթնիկ խմբերը անցյալի հետասերումներ (ատավիզմներ) են։ Այս ճանապարհով գնալուց հրաժարվելը սպառնում է աննախադեպ ավերածություններ ստեղծել աշխարհի ժողովուրդների համար, որոնց համեմատ քսաներորդ դարի միջազգային հարաբերությունների սարսափները կարող են պարզապես նախերգանք թվալ։
Հայերը պետք է հստակ հասկանան այս գրառման մեջ նկարագրված միտումը։ Այժմ, երբ ադրբեջանական տարածքը ընդլայնվել է՝ ներառելով «Արեւմտյան Ադրբեջանը» մինչեւ Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւան, պարզ է, որ «ամեն ինչ ադրբեջանական նույնականացնելու հիմնարար սկզբունքը» արագորեն կտեղափոխվի Հայաստանի Հանրապետության ողջ տարածք։ Խաղաղ հարաբերությունները պետք է կառուցվեն՝ հասկանալով նման ժողովուրդների հոգիներում տեղի ունեցող մարդասիրական արժեքների փլուզումը:
Մանվել Սարգսյան