Կիրակի, Սեպտեմբերի 15, 2019

Վերլուծական

Ինչպե՞ս պետք է հակամարտող հանրությունները ձեռք բերեն քննադատական մտածողության հմտություններ

անգործուն աստղանգործուն աստղանգործուն աստղանգործուն աստղանգործուն աստղ
 

2017 թվականին International Alert կազմակերպությունը ձեռնարկել էր մի ուսումնասիրություն, որը ցույց կտար պատերազմի հնարավոր այլընտրանքները, հակամարտության փոխակերպման ուղիները: Հետազոտության արդյունքները ներկայացված են 2018թ. հոկտեմբերին հրապարակված` «Խաղաղության տեսլականը. Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության մասին կարծիքների վերլուծություն» զեկույցում:

Հեղինակները նպատակ ունեին գտնել հակամարտությունը փոխակերպելու` հենց հանրություններից բխող ուղիներ: Նրանք ելնում են այն հանգամանքից, որ հանրությունները կարող են ձեռք բերել ունակություններ` լուծելու ծագող հակասությունները, առանց բռնության դիմելու: Այդպիսի ունակություններ ձեռք բերելու համար նրանք երաշխավորում են զարգացնել քննադատական մտածողության հմտություններ եւ քննադատաբար իմաստավորել սեփական ինքնությունը, ինչպես նաեւ ջանքերը կենտրոնացնել` ջարդելու կարծրատիպերը:

Հետազոտողները հանգել են եզրակացության, որ երկարատեւ հակամարտության վիճակը դառնում է սովորական եւ, նույնիսկ, ձեւավորում է հանրությունների ինքնությունը: Նման ինքնության մեջ նկատվում է ապահումանիզացման երեւույթ, երբ անհատի դերն ու նշանակությունը ճնշվում են հասարակության կողմից: Կարծրատիպերի առնչությամբ նրանք ընդգծում են այն փաստը, որ բոլոր երեք հանրություններում կան տարաձայնություններ այնպիսի հասկացությունների շուրջ, ինչպիսիք են խաղաղությունը, հակամարտությունը, փոխզիջումը եւ այլն:

Այս բառերի մեջ յուրաքանչյուր ոք սեփական իմաստն է դնում` առանց պատկերացնելու, թե դրանք ինչ են նշանակում ուրիշների համար: Հետեւաբար` եզրակացություն է արվում է, որ մարդիկ չեն հավատում խաղաղ գործընթացի հնարավորություններին. նրանց պատկերացմամբ` պատերազմի ուժն ավելի զորեղ է, քան խաղաղության ուժը: Նշվում է նաեւ, որ բոլոր երեք հանրություններն ունեն խաղաղության մասին սեփական պատկերացումները. մեկի համար այն կայունությունն է, մյուսի համար՝ արդարությունը:

Համապատասխանաբար` առաջարկվում է խաղաղության հասնելու հետեւյալ բանաձեւը. հարկ է հակամարտության մեջ ներգրավված բոլոր հանրություններում հասնել փոխզիջման հայեցակարգի` որպես հիմնակազմիչ արժեքի ու մեխանիզմի, ավելի խորը գիտակցմանը: Փոխզիջման ուղին անցնում է արդարության` իբրեւ հանրային պահանջի, որոնման միջով, որը միատեսակ է արտահայտված բոլոր երեք հանրություններում: Իսկ արդարությունը պետք է փնտրել, նախեւառաջ, սոցիալական արդարության ընդերքում՝ իբրեւ միավորող գործոն բանավեճերի կազմակերպման համար` ինչպես հանրությունների ներսում, այնպես էլ բոլոր հանրությունների մակարդակով:

Այսինքն` կա վստահություն, որ սոցիալական արդարությունը միավորող երեւույթ է, որն ի զորու է գեներացնել հակամարտության ներկա հոգեբանական բազայի հաղթահարման գործընթացը: Ընդ որում` ապահումանիզացման երեւույթը դիտարկվում է որպես սոցիալական անարդարության անբաժանելի բաղադրիչ: Այստեղ առաջարկվում է ուշադրությունը վերստին կենտրոնացնել անձի վրա: «Եթե մարդիկ կարողանան գիտակցել, թե հասարակության եւ երիտասարդ սերնդի համար ինչպիսի լուրջ վտանգ է իրենից ներկայացնում ատելության ու թշնամու կերպարի քարոզչությունը եւ ինչպիսի ազդեցություն կարող է այն գործել ազգային ինքնության հայեցակարգի վրա՝ դա կարող է ամենադրական արդյունքը տալ: Եթե մարդիկ սկսեն հասկանալ, որ ամեն ոք, ամեն ընտանիք վճարում է ոչ թե խաղաղության համար, այլ` հակամարտության, դա կարող է օգնել փոխելու բուն հակամարտության շարժընթացը»:

Այդպիսի մոտեցման դեպքում արդիական է դառնում այն միտքը, թե «հարկավոր է օգտագործել հանրության մեջ արդեն առկա խաղաղարար ներուժը՝ աշխատանքում  ներգրավվելով նրանց, ովքեր պատերազմի եւ մյուս կողմի ներկայացուցիչների հետ կողք կողքի ապրելու անմիջական փորձ ունեն»:

Ինչպե՞ս հասնել դրան: Վերեւում ասվեց` բազմակի ինքնության բոլոր կողմերի քննադատական մտածողության հմտությունները զարգացնելու միջոցով:

 

* * *

 

 Անկասկած` նախագծի հեղինակների կողմից եւ դրա հիման վրա կազմված զեկույցի մասով բարձր արհեստավարժ աշխատանք է կատարվել: Հասարակական խաղաղարար դիվանագիտության ոլորտում երկարամյա փորձն իրեն զգացնել է տալիս: Իսկ տրված երաշխիքների ու խաղաղության հասնելու բուն հայեցակարգի արդյունավետությունը ցույց կտա ժամանակը:

Մեզ մնում է միայն վերլուծել առաջարկվող բանաձեւը` դրանով իսկ համեստ ավանդ ներդնելով արհեստավարժ հետազոտողների աշխատանքում: Այս իմաստով իսկույն ուշադրություն դարձնենք իրավունք հասկացության հանդեպ հետազոտողների բավական թույլ հետաքրքրության վրա: Այս հանգամանքի վրա արժե սեւեռել ուշադրությունը: Չէ՞ որ կոնֆլիկտային հարաբերությունների հաղթահարման եւ համերաշխության տանող ցանկացած ճանապարհ անհաս կմնա, եթե հակամարտող հանրություններն ու մարդիկ ի վիճակի չեն ճանաչել միմյանց իրավունքները:

Զեկույցից պարզ երեւում է, որ հարցված մարդիկ լավ չեն հասկանում, թե ինչու պետք է թշնամուն զիջեն մի բան, որն իրենցն է` սա անարդար են համարում: Եվ դա միանգամայն բացատրելի է. տասնամյակներ շարունակ շատ կողմերից մարդկանց ներշնչում են, թե այս հակամարտության մեջ ճիշտ ու սխալ չկա` սխալ են բոլորը: Հետեւաբար` մարդկանց մեջ անվստահություն է առաջանում բոլորի հանդեպ. նրանք չեն գտնում, որ իրենք ինչ-որ բանում անարդար են: Անարդար գործի համար ոչ ոք չի գնա մահանալու:

Մեր կարծիքով` հենց այստեղ է թաքնված խաղաղության հասնելու ուղիներ փնտրելու ընդհանուր անզորության հիմնական պատճառը: Խաղաղությունը ոչ միայն կայունություն է, այլ նաեւ համոզմունք, որ քո իրավունքները ճանաչված են եւ պաշտպանված: Սա է արդարության` «իբրեւ  բոլոր երեք հանրություններում հավասարապես արտահայտված հանրային պահանջի, ամուր հիմքը»:

Մեր կողմից ասվածը կարող է գնահատվել որպես համընդհանուր համաձայնության եւ խաղաղության հասնելու ուղիների որոնման մեջ ոչ կարեւորագույն կողմ: Ուստի հարկ է պարզաբանել արված պնդման իմաստը: Դրա համար անհրաժեշտ է քննարկել երեք հանրությունների միջեւ դիտարկվող հակամարտության բուն հոգեբանական էությունը:

Ցանկացած հակամարտություն բախում է վիճող անհամաձայն կողմերի միջեւ: Իսկ անհամաձայնությունը միեւնույն իրողությունների տարբեր ընկալումների հետեւանք է: Առաջին հերթին` սոցիալ-քաղաքական իրողությունների: «Ստատուս-քվո» կոչվող այդ իրողություններն անհամաձայնության արտահայտություն են, նախեւառաջ, հակամարտող հանրությունների իրավունքների շուրջ: Նման անհամաձայնությունը անարդարության մթնոլորտ է ձեւավորում բոլոր հանրությունների համար: Նախագծում ուսումնասիրված մյուս բոլոր պարամետրերը համընդհանուր «ստատուս-քվո»-ի հետեւանքներ են` հանրայինից, միջանձնայինից մինչեւ հոգեբանական:

Չափազանց դժվար է համոզել մարդկանց, որ իրենց իրավունքների պաշտպանության գործում որեւէ ակտիվություն չի կարող ավելի արժեքավոր լինել, քան խաղաղության հասնելու ուղիների որոնումը: Միշտ կարելի է հանդիպել հակափաստարկի, որ աշխարհը քայքայվում է հատկապես վիճող հանրությունների իրավունքները ճանաչելու ցանկության բացակայության պատճառով: Այս հանգամանքը չափազանց կարեւոր է Լեռնային Ղարաբաղում ստեղծված իրավիճակում, որտեղ հանրությունները պաշտպանում էին իրենց իրավունքները՝ միանգամայն անկախ արտաքին դերակատարների կողմից այդ իրավունքների ճանաչման կամ չճանաչման փաստից: Տարածաշրջանի հակամարտող հանրություններն, իրենց հերթին, չեն ճանաչում արտաքին ատյանների իրավունքները սեփական հայեցողությամբ «բաժանելու»` այլոց իրավունքը:

Տվյալ հակամարտության կարգավորման բոլոր առկա մոտեցումներում անտեսվում է կոնֆլիկտային հարաբերությունների առաջացման եւ զարգացման տրամաբանությունը պայմանավորող հանգուցային հայեցակետը: Դա վերաբերում է մասնավորապես առանձին քաղաքացիների, հանրությունների, հակամարտող սուբյեկտների ղեկավարների, միջազգային ատյանների մակարդակով ամենասկզբից ընդունված որոշումներին: Սակայն հենց այդ որոշումներն էին պարբերաբար պայմանավորում վեճի բոլոր սուբյեկտների իրավունքների պատկերը, որոնց շուրջ չկար եւ չկա ընդհանուր համաձայնություն:

1991-ին Խորհրդային Միության փլուզման պահից, երբ հետխորհրդային տարածքի նոր սուբյեկտները միջազգային ճանաչում ստացան, այդ իրավունքները տարածաշրջանի բոլոր ժողովուրդների համար ճակատագրական նշանակություն ձեռք բերեցին: Միջազգային ճանաչում ստացած սուբյեկտները ստացան նաեւ զենքի կիրառմամբ սեփական սահմաններն օրինական ճանապարհով պաշտպանելու իրավունք: Չճանաչվածների այդ իրավունքը օբյեկտիվորեն մերժվեց: Ճանաչվածների կողմից զենք կիրառվում էր, սակայն դա ավելի բարդացրեց հակամարտության գոտիներում ստեղծված իրավիճակը: Ի հայտ եկավ հակամարտող սուբյեկտների վերահսկողության տակ գտնվող տարածքների սահմանազատման մի պատկեր, եւ տեղի ունեցավ բնակչության էթնիկական զտում: Ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ որեւէ համաձայնություն չկայացավ:

Կոնկրետ Լեռնային Ղարաբաղի մասով՝ նրա վերահսկողության տակ գտնվող տարածքի նկատմամբ գրեթե բոլոր միջազգայնորեն ճանաչված իրավունքները մնացին կազմավորվող Ադրբեջանի Հանրապետությանը, որն ի զորու չգտնվեց իր վերահսկողության տակ առնել այդ տարածքը: Սրանում է «ստատուս-քվո»-ի ողջ իմաստը: Ադրբեջանը չի դադարում պնդել, որ Լեռնային Ղարաբաղի դեմ զենք կիրառելու իրավունք ունի: Հայաստանը ստանձնել է Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի անվտանգությունը: Լեռնային Ղարաբաղը չի ճանաչում իր վերահսկած տարածքների նկատմամբ որեւէ մեկի իրավունքը:

Ինչպիսի՞ն կարող է տվյալ իրավիճակում լինել հանրությունների Նպատակը, եթե նրանք ցանկանում են խաղաղություն հաստատել: Մեր կարծիքով՝ այդպիսի նպատակ կարող է ձեւակերպվել հետեւյալ պայմանների դեպքում.

ա/ խորապես գիտակցելու հակամարտության իմաստն ու պատճառները.

բ/ անձի եւ հասարակության մակարդակով ընդունելու, որ յուրաքանչյուրը մեղավոր է կայացրած որոշումների ու կատարված գործողությունների արդյունքների համար.

գ/ ընդունելու, որ կան մարդիկ ու հանրություններ, որոնց իրավունքները ոտնհահարվել են եւ շարունակում են մնալ ոտնահարված.

դ/ ընդունելու, որ առանց նոր որոշումներ կայացնելու, որոնք կկարգավորեն բոլորի համար ընդունելի իրավունքների պատկերը, հակամարտությունը չի կարող հաղթահարվել:

Այս դեպքում բոլորի համար ռազմավարական Նպատակ կարող է դառնալ փոխադարձ ընդունելի իրավունքների արդար պատկերի որոնումը: Եթե այդպիսի ռազմավարական նպատակ դրվի, ապա յուրաքանչյուր քաղաքացու համար պարզ կդառնա սեփական կեցության, չվերջացող անհարմարության պատճառների պատկերը եւ խաղաղության ուղու որոնման իմաստը: Սա էլ կլինի սեփական ինքնության քննադատական իմաստավորման սկիզբը: Զեկույցի հեղինակների առաջարկած՝ խաղաղության ուղիների որոնման բոլոր մեխանիզմները կարող են ավելի մեծ արդյունավետություն ձեռք բերել:

 

Մանվել Սարգսյան

Ռազմավարական եւ ազգային հետազոտությունների հայկական կենտրոն

ՀՀ, Երևան 0033, Երզնկյան 75

Հեռ.՝

+374 10 528780 / 274818

Էլ. փոստ՝

info@acnis.am

Վեբկայք՝

www.acnis.am