Ադրբեջանի իշխանությունների և հանրության պահանջները Հայաստանի Հանրապետության տարածքի նկատմամբ վաղուց դադարել են որևէ մեկին զարմացնել։ Ադրբեջանը չի թաքցնում, որ ժխտում է հայ ժողովրդի` անկախ պետականության իրավունքը։ Նույնիսկ այն հայ գիտակները, ովքեր խաղաղ համակեցության արմատներ էին փնտրում Լեռնային Ղարաբաղի կարգավորման շրջանակներում, կարճատև «խաղաղ» դադարից հետո հասկացան, որ հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում իրավիճակը շատ ավելի բարդ է։ Ադրբեջանի իշխանությունների և հանրության հետ շարունակվող բանավեճերում արագորեն ի հայտ եկան այլ դրդապատճառներ։ Ավելի ճիշտ՝ դրանք շատերի համար ավելի պարզ դարձան։ Ակնհայտ է, որ ադրբեջանցիները հավակնում են ոչ միայն հողերին, այլև՝ տարածության և ժամանակի մեջ Հայաստանի և հայերի հետ կապված ամեն ինչին։ Շատերը դեռևս չեն հավատում, որ դա հնարավոր է. չէ՞ որ քսանմեկերորդ դարն է, արհեստական բանականություն-բան և այն...
Խորհրդային Ադրբեջանի հասարակական-քաղաքական կյանքին ծանոթների համար սա նորություն չէ։ Առօրյա կյանքից դուրս հայկական պատմությունն ու մշակույթը արգելված էին այնտեղ 1960-ականների վերջերից։ Բոլորից ակնկալվում էր ապրել հետևյալ սկզբունքով՝ Ադրբեջանում ամեն ինչ ադրբեջանական էր։ Այս իրավիճակի դեմ մարտահրավեր նետելու փորձ անող յուրաքանչյուր ոք արագորեն վտարվում էր խորհրդային այդ հանրապետությունից։ Ներսում ստեղծված պայմանները դժվարացնում էին կայուն և արդյունավետ պետական քաղաքականության իրականացումը: Մի երկրում, որտեղ 9-րդ դարից մինչև 21-րդ դար քարերի վրա փորագրված հայերեն արձանագրությունների թիվը գերազանցում է Ադրբեջանում այժմ ապրող մարդկանց թիվը, հասարակական կյանքում պարտադրված այս սկզբունքը լիովին պաշտպանված չէր։ Առաջին հերթին այն թունավորում էր հենց իրենց՝ ադրբեջանցիների գիտակցությունը, որովհետև նրանցից շատերը մեծացել են՝ քայլելով բազմաթիվ հայկական տապանաքարերի կողքով։
Ադրբեջանի նախագահը տեսախցիկի առջև բացահայտ հայտարարում է, որ այս բոլոր հայկական արձանագրությունները արվել են ավելի ուշ և պետք է ջնջվեն։ Սակայն նման մտադրությունները ավելի մեծ վնաս են հասցնում հենց ադրբեջանական բնակչության գիտակցությանը, որը բախվում է իշխանությունների բացահայտ ստերին։ Յուրաքանչյուր տեղացի բնակիչ գիտի, թե երբ և երբվանից են հայերը ապրել ներկայիս Ադրբեջանի տարածքներում։ Եվ միայն լիովին անտեղյակները կարող էին հավատալ, որ «այստեղ վերաբնակեցված հայերը ընդամենը երկու հարյուր տարի առաջ» կարող էին լցնել այս երկիրը իրենց թվագրված միջնադարյան արձանագրություններով՝ Ղազախից մինչև Բաքու և Զանգիլանից մինչև Դերբենտի մատույցները։ Հետևաբար, պետության ղեկավարի՝ նման հրապարակային սուտը կարող է մարդկային հոգում միայն խորացնել մեկ զգացողություն՝ հայ ժողովրդի նկատմամբ նման վերաբերմունքի համար անխուսափելի հատուցում։ Նրանք դա մեկ անգամ տեսել են Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Այս զգացումը մինչ օրս հետապնդում է հենց Ադրբեջանի նախագահին, ով անվերջ կրկնում է «ռևանշիստներ» բառը։
Ակնհայտ է, որ ադրբեջանցիների քաղաքական վարքագիծը մեկուսացված չէ։ Եթե նայենք Խորհրդային Միության վերելքի և փլուզման ընթացքում առաջացած և անկախ պետականություն ձեռք բերած ժողովուրդների քաղաքական վարքագծին, կարող ենք տեսնել վերը նշվածի հիանալի օրինակներ։ Պատմական և մշակութային հարցերի շուրջ վեճերը գնալով ավելի ու ավելի բարձր են դառնում հետխորհրդային Կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդների շրջանում։ Սլավոնական ժողովուրդների շրջանում իրավիճակը ավելի լավը չէ։ Ինչպես են նման բանավեճերը տարածվում քաղաքական հարաբերությունների վրա՝ ավելորդ է բացատրել։ Շատ ժողովուրդներ նույնիսկ չեն գիտակցում, թե ինչու են ընկել նման ագրեսիվ վիճակի մեջ՝ մերժելով մյուս ժողովուրդների՝ հավասար իրավունքներ ունենալու իրավունքը։ Նրանք դա չեն գիտակցում, բայց խորապես զգում են իրենց գոյության հոգևոր դատարկությունը։ Սա հանգեցնում է ժողովրդի գոյության իմաստի կորստի։ Այստեղից էլ նրանց ագրեսիան ամբողջ աշխարհի նկատմամբ։ Եվ ինչպես ասել է մի դասական՝ մնում է այն զգացողությունը, որ այս մարդկանց ամբողջ կյանքը նվիրված է աշխարհից վրեժ լուծելուն իրենց ոչնչության համար։
Այս զգացողությունը, իհարկե, կեղծ է։ Բոլորը կարող են ստեղծագործականություն ցուցաբերել և իմաստ գտնել իրենց գոյության մեջ՝ որպես առանձին, երիտասարդ ժողովուրդ։ Եվ սա վերաբերում է շատ ժողովուրդների, ոչ միայն նորերին։ Պատմությունն ու մշակույթը պետք է ստեղծվեն հիմա՝ մի կողմ դնելով այն հիմար պատկերացումը, որ էթնիկ խմբերը անցյալի ատավիզմներ են։ Այս ճանապարհով գնալուց հրաժարվելը սպառնում է աշխարհի ժողովուրդների համար ստեղծել աննախադեպ ավերածություններ, որոնց համեմատ քսաներորդ դարի միջազգային հարաբերությունների սարսափները կարող են թվալ պարզապես նախերգանք։
Հայերը պետք է հստակ հասկանան այս տեքստի մեջ նկարագրված միտումը։ Այժմ, երբ ադրբեջանական տարածքը ընդլայնվել է՝ ներառելով «Արևմտյան Ադրբեջանը» մինչև Հայաստանի մայրաքաղաք Երևան, պարզ է, որ «ամեն ինչ ադրբեջանական նույնականացնելու հիմնարար սկզբունքը» արագորեն կտեղափոխվի Հայաստանի Հանրապետության ամբողջ տարածք։ Խաղաղ հարաբերությունները պետք է կառուցվեն՝ հասկանալով նման ժողովուրդների հոգիներում տեղի ունեցող մարդասիրական արժեքների փլուզումը։
«Հայացք Երևանից»